Brzeżany - miasteczko kresowe
2012.08.17 18:36:10Publikacja ma na celu przybliżyć młodszemu pokoleniu, a także przypomnieć starszemu, czym dawniej były Kresy dla Polski, jak tam wyglądało życie wielonarodowej społeczności, jaki owa wielonarodowość miała wpływ na kulturę, tradycję i jak wielu wybitnych ludzi z Kresów pochodziło.
Redakcja: Roman Maćkówka – administrator i redaktor prowadzący, Marzena Soniewicka - redaktor wydania – Gdańsk, współpraca: Magdalena Ciszczoń - Struzik – Wrocław, Tomasz Szymaniak – Złotoryja, webmaster Andrzej Kaprzyk – Kraków
Przed wojną miasto zamieszkiwały trzy nacje. Polacy i Żydzi stanowili po 40% ludności, resztę dopełniali Ukraińcy. W czasie II wojny światowej Brzeżany były okupowane przez Sowietów, a od 1941 przez hitlerowców i były rejonem, na którym działania prowadziła Armia Krajowa.
Położenie geograficzno - klimatyczne –Brzeżany leżą 100 km na południe od Lwowa. Kiedyś te miejscowości były połączone linią kolejową, przez Brzeżany prowadziła też podkarpacka linia, która łączyła je między innymi z Podhajcami i Tarnopolem. Przed 1939 r. na linii Lwów – Brzeżany kursowała „Lukstorpeda”. Było to swoiste unowocześnienie, bo przejazd do Lwowa trwał 40 min. Atrakcją Brzeżan był olbrzymi staw na rzece Złota Lipa (5.000 dł. i 3.000 szer.), spiętrzony powyżej poziomu miasta groblą ziemną o dł. 1000 m. Jej przerwanie w 1870 r. spowodowało zalanie śródmieścia do wys. 3 m. Przed wojną grobla pełniła funkcję promenady spacerowej, przy której znajdował się ośrodek sportów wodnych z pływalnią i wypożyczalnią sprzętu wodnego. Chętni mogli korzystać z rowerów, łódek i kajaków. Zimą funkcjonowało tam lodowisko miejskie. To właśnie staw i pobliskie lasy o mieszanym drzewostanie (przeważają drzewa liściaste) tworzyły wspaniały klimat, który doskonale wpływał na zdrowie mieszkańców. Zalety Brzeżan docenili Niemcy, kiedy zajęli je w 1941 roku. Jedna z miejskich legend głosi, że powstały wtedy plany przebudowy miasta na ośrodek sanatoryjny, który miał nawet posiadać własne lotnisko.
O urodzie Brzeżan pisał Juliusz Słowacki w poemacie " Jan Bielecki". Dlaczego zatem nie stanowią one oczywistej atrakcji dla turystów? Pewną niedogodnością jest fakt, że miejscowość leży w dużej odległości od szlaków turystycznych i z tego powodu powoli popada w zapomnienie. Szkoda, bo choć w Brzeżanach życie toczy się wolno i sennie, to zabytków jest wystarczająco dużo, żeby poczuć urok dawnych kresowych miasteczek. Jeśli szukamy spokoju, na pewno go tu znajdziemy. Niestety, stan większości budynków jest tragiczny, warto więc przypomnieć, choćby w zarysie, historię miasta.
-źródło: J. Czernecki, Brzeżany. Pamiątki i wspomnienia, Lwów 1905.
S. Wiszniewski, Przewodnik po Brzeżanach i okolicy, Tarnopol 1939.
Założenia urbanistyczno – architektonicznych - w pierwszej fazie rozwoju Brzeżany składały się z dwóch niezależnych elementów: zamku - jako siedziby właściciela oraz osady miejskiej - która była czymś w rodzaju zaplecza gospodarczego dla zamku. Zarówno miasteczko, jak i zamek otoczone były wałami, a ich linia przebiegała od północy wzdłuż Potoku Leśnickiego, od wschodu i zachodu w okolicy rynku, a na południu koło dzisiejszego kościoła farnego. Centrum miasta stanowił rynek, założony na planie zbliżonym do kwadratu (115 na 115 m) z lejkowatym narożem południowo-wschodnim (wzniesienie Storożysko). Kształt ten podyktowany był zapewne istniejącymi wcześniej szlakami handlowymi, zamienionymi później w trakty miejskie prowadzące do Lwowa, Złoczowa i do Tarnopola przez Pomorzany, a także przez Rohatyn, Podhajce i na południe do Buczacza. Zabudowa w granicach miasta skoncentrowana została w wytyczonych blokach przyrynkowych i pojedynczych działkach na ich tyłach.
Z początku miasto było bardzo małe i ograniczało się do dzisiejszego Podzamcza. Później wchłonęło dwa osiedla – Miasteczko (1570 r.) i Adamówkę (1584 r.). W 1570 r. do Brzeżan należało już 40 domów, żyło w nich około 200 mieszkańców.
Miasto ze względu na żyzne gleby Podola szybko stało się ośrodkiem handlu zbożem, co przyciągnęło wielu kupców (Żydów i Ormian) i już w 1625 r. liczyło 414 domów i 2000 mieszkańców. 339 domów należało do chrześcijan, (Polacy, Rusini, Ormianie), a 75 – do Żydów.
- źródło: Margerita Bryniarska - www.artifex.uksw.edu.pl/brynsk.htm
Dzieje miasta - pierwsze pisemne wzmianki o wsi Brzeżany pochodzą z 1375 roku, kiedy Władysław Opolczyk darował wieś bojarowi Waśkowi Teptuchowyczowi. Jednak złoty okres Brzeżan zaczyna się dopiero w momencie przejęcia wsi przez rodzinę Sieniawskich. Rafał Granowski, syn Dymitra, kasztelana nakielskiego, pojął za żonę dziedziczkę na Sieniawie, ale dopiero jego potomek Mikołaj przyczynił się do wzrostu potęgi rodu.
Sieniawscy doprowadzili do lokacji miasta w 1530 r., a w 1554 r. zbudowali zamek. Wielokrotnie był on bezskutecznie szturmowany przez wojska kozackie, tatarskie i tureckie.
Kalendarium
- 1508 r. – Brzeżany w drodze spadku po Piotrze Cebrowskim otrzymuje Anna Cebrowska, żona Rafała Sieniawskiego (Granowskiego), chorążego halickiego (zm. 1518 r.).
- 1530 r. (okres Zygmunta III) - miejscowość staraniem Mikołaja Sieniawskiego, syna Rafała, otrzymała prawa magdeburskie i zaczęła rozwijać się jako miasto. Mikołaj Sieniawski - wojewoda ruski, hetman wielki koronny był gorącym zwolennikiem związku Polski i Litwy. Zmarł w momencie potwierdzania ostatniej unii Korony z Wielkim Księstwem, w Lublinie w 1569 r. Miał wówczas 80 lat.
W 1530 r. miasto otrzymało prawo do organizowania dwóch corocznych jarmarków i cotygodniowego targu (przypadał on na piątek).
- 1554 r. - Sieniawscy rozpoczęli trwającą 20 lat budowę potężnego kamiennego zamku. Budowla, znajdująca się pomiędzy dwiema odnogami rzeki, przekształcała się stopniowo z fortyfikacji w rezydencję ze wspaniałą kaplicą. Wewnętrzny wystrój zamku wzorowany był na Wawelu.
- 1648 r. - na zamku przebywał król August II Mocny.
- 1648 r. - zamek w Brzeżanach zdobyli Bogdan Chmielnicki i Maksym Krzywonos.
- 1655 r. - Szwedzi zajęli twierdzę bez żadnego strzału.
- 1667 r. - miasto uzyskuje przywilej organizowania już 4 dużych i 16 małych targów rocznie.
- 1675 r. - Turcy pod dowуdztwem paszy Ibrahima Szyszmana przerwali oblężenie, ale wcześniej spalili miasto.
- Do roku 1772 Brzeżany pozostawały w województwie ruskim I Rzeczypospolitej.
- Od 1772 r. weszły w skład cesarstwa austriackiego. Mimo to nadal były miastem prywatnym. Po ślubie wnuczki Adama Michała Sieniawskiego, Aleksandry Lubomirskiej, z Aleksandrem Potockim, miasto przeszło na własność Potockich.
- 1781 r. - Brzeżany stanowią centrum administracyjne cyrkułu brzeżańskiego.
- XVIII w. - zamek zostaje przekształcony w rezydencję. W Brzeżanach przebywał z wizytą Franciszek Rakoczy, który wywołał na Węgrzech powstanie przeciwko Habsburgom. To tutaj napisał manifest do narodu węgierskiego, w którym wzywał do odrodzenia niezależności Węgier.
Przez dwa wieki Brzeżany były rezydencją rodu Sieniawskich,
- XVIII w. – W drodze mariaży Brzeżany przechodziły na własność Czartoryskich, Lubomirskich i Potockich.
- 1772 r. miasto włączone zostało do terenów należących do zaborcy austriackiego
- 1772 -1918 – Brzeżany były miastem powiatowym (cyrkułem) w Królestwie Galicji i Lodomerii.
- 1803 r. - zbudowano nowy ratusz z wieżą i zegarem. W jego pięciu salach otwarto państwowe gimnazjum niemieckojęzyczne.
- 1863 r.- w Brzeżanach otwarte zostało gimnazjum dostępne także dla Ukraińców. Miasto stało się ważnym ośrodkiem kultury ukraińskiej. Mieszkał tu pisarz Andrij Czajkowski, a na posła do austriackiej Rady Państwa wybrano dr Damiana Sawczaka. Zarówno gimnazja, jak i atmosfera Brzeżan zostały najlepiej opisane przez Bohdana Łepkiego, ściśle związanego z miastem.
- 1867 r. - nastąpiła reforma państwa austriackiego, związana z utworzeniem Austro-Węgier. Galicję podzielono na 79 powiatów, siedzibą jednego z nich zostały Brzeżany. Reforma zliberalizowała wszystkie dziedziny życia – zaczął się rozwój ekonomiczny, kwitło życie polityczne i kulturalne.
- 1894 r. - powstała linia kolejowa, łącząca Brzeżany z Tarnopolem. Utworzono drugą (co do wielkości ) w Galicji fabrykę papieru, otworzono browar, trzy rozlewnie wód mineralnych, fabrykę świec, mydła, zapałek, dwa młyny i tartak. Nastąpił niezwykle szybki rozwój miasta.
- 1916-1917 - podczas I wojny światowej, w rejonie Brzeżan toczyły się zacięte walki pomiędzy wojskami rosyjskimi i austriackimi.
- 1920-1939 - Brzeżany ponownie należały do Polski, jako miasto powiatowe w województwie tarnopolskim.
- Od września 1939 do 1941 roku miasto znajdowało się pod okupacją sowiecką; miały wtedy miejsce deportacje ludności (głównie Polaków) w głąb ZSRR.
- czerwiec 1941 - przed wycofaniem się sowietów, NKWD zamordowało kilkuset więźniów. Od 26 czerwca odgłosy dokonywanych zbrodni głuszono warkotem pracującego silnika. W nocy 29 czerwca rozstrzelanych wrzucono do rzeki Złota Lipa. Informacje te potwierdzają niemieckie meldunki wojskowe. Ponadto, w więzieniu znaleziono dalszych sto pięćdziesiąt ofiar, a około siedemdziesięciu w zamaskowanych wykopach w okolicy brzeżańskiego zamku. Uratowało się osiemdziesięciu więźniów, ponieważ enkawudziści musieli się ewakuować i nie zdążyli zakończyć masakry.
- 6 lipca 1941 r. - odkrycie ciał ofiar NKWD wywołało pogrom Żydów , których oskarżono o sympatyzowanie z bolszewikami. Ukraińscy nacjonaliści zabili podczas pogromu 250-300 osób.
- 1941-1944 – Brzeżany pozostają pod okupacją niemiecką (Dystrykt Galicja)
- 1941-1943 – w Brzeżanach Niemcy zamordowali ok. 5,5-6,5 tys. Żydów
- 1942–1944 - Brzeżany i powiat stanowiły duży rejon działalności AK, a w latach 1943-1945 były terenem zbrodniczej działalności UPA.
- 1945-1991 - Brzeżany pozostawały w granicach Ukraińskiej SRR - w 1946 z Brzeżan i powiatu wypędzono Polaków, na podstawie „umów jałtańskich”, a do Brzeżan przesiedlono Łemków z Sanoka i pow. sanockiego.
- W 1991 Brzeżany i powiat włączone zostały do nowo powstałego państwa ukraińskiego.
- źródło: http://pl.wikipedia.org/wiki/Brzeżany
Zabytki i obiekty użyteczności publicznej:
Już w 1674 r. fryzyjski inżynier Ulrich von Werdum wraz z francuskim inżynierem Guillaume le Vasseurem de Beauplanem opisali cztery greckokatolickie cerkwie w Brzeżanach: Świętej Trójcy, Zbawiciela, św. Jerzego i św. Mikołaja, a także trzy kościoły rzymskokatolickie: kaplicę na zamku, kościół farny i kościół św. Mikołaja. Nie wspomnieli natomiast o synagodze, być może dlatego, że w tym czasie nie było jej w mieście – możliwe, że spłonęła podczas któregoś z częstych pożarów lub najazdów tatarskich. Zachowały się informacje o pierwszej miejskiej synagodze, którą zbudowano w XVII w. w pobliżu murów miejskich. Obok niej znajdowały się szpital żydowski i dom starców – hekdesz, szkoła – szul i rytualna łaźnia żydowska – mykwa. Zgodnie ze spisem z 1682 r. tylko w granicach miasta było 10 domów będących własnością Ormian i 55 domów należących do Żydów.
Zamek Sieniawskich (dzisiaj w ruinie) – zbudowany przez Mikołaja Sieniawskiego w 1554 roku, rozbudowany został w XVII i XVIII wieku. Urządzony z wielkim przepychem, należał do największych rezydencji magnackich Rzeczypospolitej, nazywany był Podolskim Wawelem. Zdewastowany w XIX i XX wieku, kiedy był własnością Aleksandra Potockiego. W zamku przebywali m.in.: król August II Mocny (1648), książę Franciszek Rakoczy (1702) i car Piotr I Wielki (1707).
-źródła: http://pl.wikipedia.org/wiki/Miko%C5%82aj_Sieniawski_%28hetman_wielki_koronny%29
http://pl.wikipedia.org/wiki/Franciszek_II_Rakoczy
Kościół Zamkowy św. Trójcy (kaplica) z XVII wieku, - zbudowany na wzór kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu – obecnie zdewastowany wraz z kaplicą grobową Sieniawskich – jedno z dawniejszych najwspanialszych polskich mauzoleów rodowych. Po 1939 r. Sowieci urządzili we wnętrzu rusznikarnię. Obecnie kaplica znajduje się w całkowitej ruinie. Upadek kościoła zaczął się jeszcze w XIX wieku, kolejne zniszczenia przyniosła wojna krymska w latach 1853-65. Konserwacji w latach 70. XIX wieku podjął się Stanisław Potocki. W czasie I wojny światowej kaplica kolejny raz uległa zniszczeniom, a całkowita dewastacja dokonała się po 1945 roku, kiedy zabrakło polskich opiekunów tego miejsca.
Fara rzymskokatolicka - obronny kościół parafialny p.w. Bogarodzicy, zbudowany w XVI w., ufundowany przez Adama Hieronima Sieniawskiego i jego żonę Katarzynę z Kostków. Budowa trwała od 1590 – 1600 r. Kościół w stylu gotyckim i ozdobiony hełmem barokowym. Portal frontowy w stylu barokowym, później przemienionym na neogotycki. Wnętrze kościoła nawiązywało do baroku. Dzwonnica (1741 r.) w stylu gotycko-renesansowym zbudowana na terenie kościelnym. Obok mały budynek, w którym dawniej istniała szkoła parafialna. Cały teren otoczony jest kamiennym murem z otworami strzelniczymi, co wskazuje na charakter obronny świątyni. W 1675 r. kościół został obrabowany przez Turków, a w 1811 r. pożar zniszczył ołtarze. W 1939 r., po wkroczeniu Sowietów kościół zamknięto. Składowano tam deski, a górną część świątyni przebudowano na salę gimnastyczną i szatnie. Obecnie ponownie służy wiernym i systematycznie jest przywracany do poprzedniej świetności.
Kościół św. Mikołaja i klasztor OO Bernardynów z XVII w 1630 - 1638, późno renesansowy budynek o obronnym charakterze. Kościół i klasztor wybudowano na zboczu góry Storożysko. Budowę rozpoczęto ok. 1630 r. jako fundację Urszuli z Gutowskich, żony Mikołaja Sieniawskiego. Akt erekcyjny Mikołaj Hieronim Sieniawski złożył w 1683 r. Budowę ukończył Michał Adam Sieniawski w 1716 r. Uroczystej konsekracji dokonał arcybiskup Jan Skarbek w dnia 8 sierpnia 1720 r. Wybuch II wojny światowej i zajęcie Brzeżan przez Sowietуw sprawiło, że w świątyni ulokowano więzienie, które działa do dnia dzisiejszego. Obok kościoła pozostał kopiec grunwaldzki wzniesiony w 500. rocznicę bitwy.
- źródła: J. Czernecki, Brzeżany. Pamiątki i wspomnienia, Lwów 1905.
S. Wiszniewski, Przewodnik po Brzeżanach i okolicy, Tarnopol 1939.
T. Kunzek, Przewodnik po Województwie Tarnopolskim – Monografia Krajoznawcza - Tarnopol
Witold Goliński, Brzeżany na starej pocztówce – 2006 -Drukarnia i Wydawnictwo Antykwa Kluczbork
Kościół ormiański z XVIII w. - fundatorem kościoła był ówczesny właściciel Brzeżan, hrabia Adam Mikołaj z Granowa Sieniawski. Akt fundacyjny świątyni pochodzi z 1710 roku. Kościół początkowo był drewniany. W 1764 roku przystąpiono do budowy murowanej świątyni dzięki staraniom ówczesnego proboszcza Deodata Horbaza. Kościół posiadał trzy ołtarze, liczne naczynia i sprzęt liturgiczny, a także księgi kościelne. W dniu 11 IX 1791 ormiański arcybiskup lwowski Walerian Tumanowicz dokonał konsekracji świątyni.
W początkach XIX wieku liczba Ormian zmniejszyła się, co wpłynęło również zasadniczo na losy parafii w Brzeżanach. Zmniejszenie populacji ormiańskiej spowodowane było przyjazdem do miasta licznej grupy kupców żydowskiego pochodzenia, którzy stali się poważną konkurencją dla Ormian. Rok 1810 był bardzo pechowy dla Brzeżan, w pożarze spłonęła wtedy świątynia łacińska i dach kościoła ormiańskiego. Ówczesna właścicielka miasta, księżna marszałkowa Elżbieta Lubomirska postanowiła, że kościół ormiański stanie się miejscem nabożeństw publicznych. Również kolejne lata 1816-1821 były dla Ormian bardzo trudne, ponieważ świątynia stała się magazynem dla przebywających w Brzeżanach wojsk austriackich. W 1828 roku z inicjatywy księdza Grzegorza Dawidowicza zebrano składki, dzięki którym odremontowano obiekt. 10 IX 1828 ksiądz Samuel Cyryl Stefanowicz dokonał następnego poświęcenia świątyni, kolejne miało miejsce w 1880 roku, kiedy to ukończono jej renowację. Po I wojnie światowej w 1919 roku świątynia została uznana przez Ministerstwo Sztuki i Kultury za zabytek sztuki. Jednakże walki o granice II RP, konflikty z nacjonalistami ukraińskimi oraz wojna polsko-bolszewicka nie pozwoliły na jej renowację. Dopiero po 1928 roku przystąpiono do likwidacji zniszczeń wojennych. Do 1939 roku świątynia znajdowała pod opieką właściciela ziemskiego Jakuba hrabiego Potockiego. W okresie II wojny światowej administratorem świątyni był ksiądz Sergiusz Egulian. Niestety, utonął w lipcu 1945 roku w brzeżańskim stawie, a jego miejsce zajął ksiądz Kazimierz Romaszkan. Został on aresztowany w sierpniu, przewieziony do Lwowa i skazany przez NKWD na 15 lat ciężkich robót. W 1955 roku został zwolniony, początkowo przebywał we Lwowie, następnie w Kutach i w końcu powrócił do Polski.
- źródło: Anna Krzysztofowicz (przewodnicząca), Andrzej Pisowicz, Adam Terlecki, Biuletyn Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego 32/33, Kraków 2003.
Cerkiew Mikołajewska cerkiew 1691 – drewniana, troicki sobór w 1768 przebudowany w 1893 -1903. Na Adamówce (dawne przedmieście) jest kapliczka w miejscu bitwy w 1709 r. oraz stylowa cerkiew drewniana z 1691 r. Cerkiew – z modrzewia jej ściany…Juliusz Słowacki „Jan Bielecki”.
- źródło: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/jan-bielecki.html
Cerkiew św. Trójcy - o dwu wieżach z kopułą pochodzi z XVII w. i z tego czasu zachowały się – mimo późniejszej przebudowy, szczegóły świadczące, iż była to świątynia w stylu gotyckim. Pierwotnie posiadała jedną wieżę o fasadzie renesansowej. Wewnątrz był obraz Matki Boskiej przeniesiony z kościoła zamkowego w 1830 r.
Cerkiew została definitywnie zamknięty przez sowietów w 1946 roku. W kolejnych latach służył jako skład i magazyn pszenicy i tytoniu. Następnie przekształcono go w klub kołchoźnika. Po 1992 roku budynek przekazano Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Moskiewskiego Patriarchatu. Dokonano kolejnych zniszczeń, po czym w 1994 roku cerkiew, a raczej to, co z niego zostało, oddano sąsiedniej cerkwi greckokatolickiej pod wezwaniem świętej Trójcy. Grekokatolicy zamierzali utworzyć w nim kapliczkę, ale jeszcze w 2000 roku istniał w nim skład desek.
- źródła: J. Czernecki, Brzeżany. Pamiątki i wspomnienia, Lwów 1905.
S. Wiszniewski, Przewodnik po Brzeżanach i okolicy, Tarnopol 1939.
T. Kunzek, Przewodnik po Województwie Tarnopolskim – Monografia Krajoznawcza - Tarnopol
Witold Goliński, Brzeżany na starej pocztówce – 2006 -Drukarnia i Wydawnictwo Antykwa Kluczbork
Bożnice i domy modlitwy - W 1718 r. Żydzi zbudowali wielką bożnicę, która zachowała się do dzisiaj (niestety, w bardzo złym stanie). W 1813 r. brzeżańscy Żydzi wybudowali bet mіdrasz. W XIX w. mieli też synagogę oraz kilka chasydzkich klojzów i bet mіdraszy. Są różne typy domów modlitwy, chociaż wiele osób używa zazwyczaj uogólnionego słowa „synagoga”, oznaczającego po grecku „zebranie”. Zebrania wspólnoty – kahału – odbywają się zaś w bet knesset (po hebrajsku jest to właśnie „dom zebrań”). Budowlą sakralną sensu scricto jest bożnica. Synagoga, bożnica i bet knesset były to duże budynki, w których mogła zebrać się wspólnota. Były też mniejsze domy modlitewne, które w języku hebrajskim nazywają się bet midrasz, (hebr. „dom mądrości”). Tam studiuje się Torę, znajdują się też biblioteki. Jeszcze skromniejsze domy modlitewne, na ogół chasydzkie, w jidysz nosiły nazwę klojzów. Najbiedniejsze wspólnoty mogły sobie pozwolić tylko na otworzenie sztibla (jid. „pokoik, izdebka”), gdzie można było studiować Torę. Takim biednym ośrodkiem, małym i odległym od brzeżańskiego kahału, była żydowska wspólnota w Kozowej. Współcześnie w Brzeżanach można obejrzeć Wielką Bożnicę z 1718 r., zbudowaną w stylu barokowym. Wzniesiono ją, tak jak poprzednią świątynię, w pobliżu murów miejskich, pośrodku dzielnicy żydowskiej. W XIX w. została ona w pewnym stopniu przebudowana.
- źródło: www.sztetl.org.pl/pl/article/brzezany/5,historia/?action=view...1
Dworki mieszczańskie – w pobliżu kościoła farnego rozmieszczone są dworki zbudowane w stylu klasycystycznym (ulica w kierunku wsi Raj) z oryginalnymi gankami 2. i 4. słupowymi i daszkami mansardowymi ( połowa XVIII w). Uwagę zwracają też kamienne kolumny złączone sklepionymi łukami, malownicze schodki i inne pozostałości z późniejszej epoki romantycznej XVIII –XIX w.
Ratusz - zbudowany został w 1811 r. - w centrum rynku w stylu wczesnego klasycyzmu jako czworoboczny piętrowy budynek z wieżą zegarowa i herbem Potockich na szczycie. Na przeciw Ratusza stał Pomnik króla Jana Sobieskiego
Dworzec kolejowy – powstał na obszarze miasta w 1909 r., kiedy wybudowano linię kolejową Lwów – Brzeżany – Podhajce. Pracami kierował inż. Kosiński. Na początku funkcjonowania dworzec miał oświetlenie gazowe. Uruchomienie linii kolejowej umożliwiło dalszy rozwój gospodarczy miasta.
Zabudowa miejska – kamieniczki śródmiejskie wokół rynku, przeważnie XX w. (w czasie I wojny światowej Chatki i Śródmieście zostało zniszczone – (przez dłuższy czas utrzymywał się tam front rosyjsko – austriacki) Zachowała się natomiast dzielnica miasta zwana Miasteczkiem – część administracyjna miasta.
Z ciekawszych budowli należy wymienić: Gmach Samorządu Powiatowego z XIX w. ze statuą wolności na szczycie, Budynek Starostwa i obok Budynek Urzędu Pocztowego (sam budynek to własność burmistrza Wiszniewskiego), Budynek Rady Powiatu z 1910 r., Sąd Obwodowego – budowla z XIX w., Budynek Szkoły Ludowej z 1900 r., Gmach Gimnazjum z 1013 r., Koszary wojskowe zbudowane z końce XVIII w. przez władze austriackie (mieścił się tam 55. pp. im. Mikołaja I króla Czarnogóry oraz 7. pułk ułanów, a po wojnie stacjonował polski 51 pp. Strzelców Kresowych. Brzeżany też miały własną Rzeźnię i Szpital Miejski przy ul. Rzeźniczej. Niewątpliwie najciekawszym pod względem architektonicznym był Gmach Sokoła. „Sokół” jako organizacja powstał w Brzeżanach 16.06.1892, a budynek zbudowany dopiero w 1903 r., przy ówczesnym placu ks. Biskupa Bandurskiego. Była tam piękna sala balowa, scena teatralna i bibliotek. Projektantem budynku był Władysław Hertman z Brzeżan, a pierwszym prezesem „Sokoła” Stanisław Wiszniewski, który po odrodzeniu się Polski był burmistrz Brzeżan. Gmach został zniszczony w czasie I wojny światowe, ale odbudowany po wojnie. Niestety w okresie II. wojny w światowej został doszczętnie zbombardowany i już go nie odbudowano.
Pałac w Raju – 2. km od centrum Brzeżan. Do pałacu wiedzie piękna lipowa aleja spacerowa. Znajduje się tu piękny renesansowy pałacyk myśliwski z czterema wieżami dla uczczenia czterech stron świata. Pałacyk, pochodzący z XVIII w., stanął na gruzach zniszczonego zamku obronnego z basztami. W malowniczym parku sadzawka z wodospadami
- źródła: J. Czernecki, Brzeżany. Pamiątki i wspomnienia, Lwów 1905.
S. Wiszniewski, Przewodnik po Brzeżanach i okolicy, Tarnopol 1939.
T. Kunzek, Przewodnik po Województwie Tarnopolskim – Monografia Krajoznawcza - Tarnopol
Witold Goliński, Brzeżany na starej pocztówce – 2006 -Drukarnia i Wydawnictwo Antykwa Kluczbork
Inne źródła
A. Alperin, N. Summer, Bzhezhin yisker-bukh, Brzeziny memorial book, Brzeziner Book Committee, New York 1961.
Zbigniew Rusiński, "Tryptyk brzeżański", Wrocław 1998, ISBN 83-907486-3-0.
T. Pilikowski „Relacja wypadu do Brzeżan po 46 latach nieobecności – listopad 1990 -
Biblioteka Złoczowska „POWROTY NA KRESY” – Kraków 1999 – szuk. Blog Romana Maćkówki
Shimon Redlich, Razom i narizno w Bereżanach: poliaky, jewreji i ukrajinci, tłum. Natalija Welbowec´, Kyjiw 2002, wyd. polskie: Razem i osobno w Brzeżanach: Polacy, Żydzi i Ukraińcy 1919–1945, tłum. Grzegorz Godlewski, Sejny 2008, ISBN 83-86872-33-0.
Maurycy Maciszewski, Brzeżany Monografia z 1910r.
Brzeżany w czasach Rzeczypospolitej Polskiej
Podlaska Digital Library - Brzeżany. Pamiątki i wspomnienia
cd. nastąpi w kolejności:
- Rozwój miasta i struktura ludności Brzeżan w I połowie XX w. (w tys.),
- 51. Pułk Strzelców Kresowych,
- Gimnazjum,
- TAM BYŁ ICH DOM,
- Opowiadania, ciekawostki, ważne wydarzenia, polecane linki.
komentarze: 1
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz